ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଘଟୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା, ସଫଳତା, ବିଫଳତା, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ପଛରେ କଣ କୌଣସି ଅଦୃଶ୍ୟ ନିୟମ କାମ କରେ? ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତକ, ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଏହାର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଉତ୍ତର ହେଉଛି – କର୍ମର ନିୟମ (Law of Karma)।
କର୍ମର ନିୟମକୁ ସାଧାରଣତଃ “ଯେମିତି କର୍ମ, ସେମିତି ଫଳ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ନୀତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ, ଯାହା ଆମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିନ୍ତା, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଆମର ସକାରାତ୍ମକ କିମ୍ବା ନକାରାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଆମ ଜୀବନକୁ ନୁହେଁ, ଆମ ଚାରିପାଖର ଲୋକ ଓ ସମାଜକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା କର୍ମର ନିୟମ କ’ଣ, ଏହାର ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ ଏବଂ ମହାନ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ କିପରି ଆୟତ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ।
କର୍ମ କ’ଣ? ଏହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ
‘କର୍ମ’ ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘କାର୍ଯ୍ୟ’ କିମ୍ବା ‘କରିବା’। ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଫଳ ରହିଛି। ଯେପରି ଏକ ବିଆ ରୋପଣ କଲେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଗଛ ହୁଏ, ସେହିପରି ଆମର କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅନେକ ଲୋକ କର୍ମକୁ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କର୍ମ ହେଉଛି ଆମର ନିଜ ଚୟନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ। ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଆମେ ନିଜ ଜୀବନର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
କର୍ମର ଐତିହାସିକ ଉତ୍ପତ୍ତି
କର୍ମର ଧାରଣା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ବେଦ, ଉପନିଷଦ ଓ ଯୋଗ ଦର୍ଶନରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଏହା ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଆଚରଣ ସହିତ ଜଡିତ ଥିଲା। ପରେ ଏହା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ଆତ୍ମାର ବିକାଶ ଓ ମୋକ୍ଷର ଧାରଣା ସହ ଯୋଡି ହୋଇଗଲା।
ଯୋଗ, ବେଦାନ୍ତ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। ତଥାପି ସମସ୍ତ ଧାରାର ମୂଳ ସନ୍ଦେଶ ଏକ – ମଣିଷ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ଼ିଥାଏ।
କର୍ମର ତିନିଟି ମୂଳ ନିୟମ
୧. କାରଣ ଓ ପରିଣାମର ନିୟମ
ଏହି ନିୟମ କୁହେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ରହିଥାଏ। ଆମେ ଯାହା କରୁଛୁ, ତାହା କୌଣସି ନ କୌଣସି ରୂପରେ ଆମ ପାଖକୁ ଫେରି ଆସେ।
ଯଦି ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, ସହାନୁଭୂତି ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦେଖାଉ, ତେବେ ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ସକାରାତ୍ମକ ଅନୁଭବ ଆସିଥାଏ। ଅନ୍ୟପଟେ ଲୋଭ, ହିଂସା କିମ୍ବା ପ୍ରତାରଣା ନକାରାତ୍ମକ ପରିଣାମ ଆଣିପାରେ।
୨. ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ
କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ କର୍ମକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାହାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଏକ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶଂସା ପାଇବା ପାଇଁ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର କର୍ମିକ ମୂଲ୍ୟ କମିଯାଇପାରେ। ସତ୍ୟ ପ୍ରେମ ଓ ନିଷ୍କାମ ଭାବନାରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକ ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
୩. ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ଚକ୍ର
ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ, କର୍ମର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଏକ ଜୀବନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଜନ୍ମ ପରେ ଜନ୍ମ ଚାଲିଥାଏ।
ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ଭବିଷ୍ୟତ ଜୀବନରେ ଭଲ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଯେତେବେଳେ ନକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ଅଧିକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଆଣିପାରେ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଏକ ନୂଆ ସୁଯୋଗ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଉତ୍ତମ କର୍ମର ବିଆ ବୁଣିପାରିବା।
କର୍ମକୁ ଆୟତ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପଦକ୍ଷେପ
ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ
କର୍ମର ନିୟମକୁ ବୁଝିବାର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ହେଉଛି ନିଜକୁ ବୁଝିବା। ନିଜର ଚିନ୍ତା, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟମିତ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ନେଇ ଭାବନ୍ତୁ—
ଆଜି ମୁଁ କ’ଣ ଭଲ କରିଛି?
କେଉଁଠି ଭୁଲ କରିଛି?
ଆସନ୍ତାକାଲି କିପରି ଭଲ ହୋଇପାରିବି?
ସକାରାତ୍ମକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ସଂକଳ୍ପ ନିଅନ୍ତୁ। ଯେପରି:
ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଭଦ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବି।
ଆଜି ମୁଁ କାହାର ଉପକାର କରିବି।
ଆଜି ମୁଁ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି।
ଏହି ଛୋଟ ସଂକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଅତୀତରୁ ଶିକ୍ଷା ନିଅନ୍ତୁ
ଭୁଲ କରିବା ମାନବ ସ୍ୱଭାବ। କିନ୍ତୁ ଭୁଲରୁ ଶିଖିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ। ଅତୀତର ବିଫଳତା କିମ୍ବା ଅନୁତାପରେ ଅଟକି ନ ରହି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବନର ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ପାଇଁ ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ
ଦୟା ଓ କରୁଣାର ଅଭ୍ୟାସ
ଏକ ଛୋଟ ହସ, ଏକ ମଧୁର କଥା କିମ୍ବା କାହାର ସାହାଯ୍ୟ କରିବା—ଏହି ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
ସାମାଜିକ ସେବା
ସମାଜ ପାଇଁ କାମ କରିବା କର୍ମର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ। ଅନାଥ ଶିଶୁଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ରକ୍ତଦାନ କିମ୍ବା ସମାଜସେବା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ସକାରାତ୍ମକ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଥାଏ।
କୃତଜ୍ଞତାର ଭାବନା
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଥିବା ଭଲ ଜିନିଷ ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ସକାରାତ୍ମକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ପ୍ରତିଦିନ ତିନୋଟି ବିଷୟ ଲେଖନ୍ତୁ, ଯାହା ପାଇଁ ଆପଣ କୃତଜ୍ଞ। ଏହା ଜୀବନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ।
ଧ୍ୟାନର ଭୂମିକା
ଧ୍ୟାନ ମଣିଷକୁ ନିଜର ଚିନ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ସଚେତନ କରିଥାଏ।
ପ୍ରତିଦିନ ୧୦ ରୁ ୨୦ ମିନିଟ୍ ଧ୍ୟାନ କଲେ—
ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ
ଭାବନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହେ
ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ସହଜ ହୁଏ
କର୍ମର ପ୍ରଭାବକୁ ଅଧିକ ଭଲଭାବେ ବୁଝିହେବ
କର୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ସାଧାରଣ ଭ୍ରାନ୍ତି
ଅନେକ ଲୋକ ଭାବନ୍ତି କର୍ମ ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ପୁରସ୍କାରର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା। କିନ୍ତୁ କର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷା ଓ ବିକାଶ।
କେବେ କେବେ ଭଲ କାମର ଫଳ ତୁରନ୍ତ ମିଳେନାହିଁ ଓ ଖରାପ କାମର ପରିଣାମ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ କର୍ମକୁ କୌଣସି ତୁରନ୍ତ ପୁରସ୍କାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ଏକ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ନିୟମ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ନକାରାତ୍ମକ କର୍ମକୁ କି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇପାରେ?
ହଁ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ନକାରାତ୍ମକ କର୍ମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇପାରେ।
ଏଥିପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ—
ନିଜ ଭୁଲ ସ୍ୱୀକାର କରିବା
ସଂଶୋଧନ କରିବା
କ୍ଷମା ମାଗିବା
ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା
କର୍ମ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମକୁ ଉନ୍ନତ ମଣିଷ କରିବା ପାଇଁ।
ମହାନ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଜୀବନରୁ ଶିକ୍ଷା
ପତଞ୍ଜଳି, ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ, ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁମାନେ ସେବା, କରୁଣା, କ୍ଷମା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ କର୍ମ ଯୋଗର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମ କେବଳ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୈନିକ ଜୀବନର ଛୋଟ ଛୋଟ ଭଲ କାମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଉପସଂହାର
କର୍ମର ନିୟମ ହେଉଛି ଜୀବନର ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟ। ଆମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିନ୍ତା, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଗଢ଼ିଥାଏ। ଯଦି ଆମେ ସଚେତନତା, ଦୟା, କରୁଣା ଓ ସକାରାତ୍ମକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା, ତେବେ ଆମେ କେବଳ ନିଜ ଜୀବନକୁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତ କରିପାରିବା।
ମନେ ରଖନ୍ତୁ — ଆଜିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ, ଆସନ୍ତାକାଲିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭବିଷ୍ୟତର ମୂଳଦୂଆ ।
ଏହା ବି ପଢ଼ନ୍ତୁ- ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୁତ୍ର
